Stoom, rook en nostalgie!
Wat een indrukwekkend beeld van het station van Menen, vermoedelijk ergens na de Tweede Wereldoorlog! Maar hij droeg doorheen zijn bestaan meerdere namen en was bovendien niet de enige molen in die straat. Ooit stonden er namelijk twee molens in de Kortrijkstraat — een bijzonder stukje erfgoed dat vandaag grotendeels vergeten is.
STADSRANDSTADSCENTRUMSTATIONSBUURT
Stoomlocomotief 12001 in Menen: een stukje Belgische spoorweggeschiedenis
Een indrukwekkende verschijning aan het station van Menen
Wie naar deze oude prentkaart van het station van Menen kijkt, wordt meteen getroffen door de enorme stoomwolk boven de locomotief. We zien de Belgische stoomlocomotief 12001, klaar voor vertrek, terwijl reizigers en spoorwegpersoneel op het perron toekijken.
De foto ademt de sfeer van een tijd waarin treinreizen nog gepaard gingen met het geluid van ontsnappende stoom, het ritmische geratel van de wielen en de geur van steenkool. Het station was een belangrijke ontmoetingsplaats waar reizigers, pendelaars en bezoekers dagelijks hun weg vonden.
De prentkaart wordt voorlopig gedateerd op omstreeks 1945–1950. Het precieze jaar is nog niet bevestigd, maar de afgebeelde locomotief vertelt ons alvast een bijzonder verhaal.
Type 12: een Belgische locomotief met een gestroomlijnd ontwerp
De locomotief op de foto behoort tot het Belgische type 12 van de Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (NMBS). Dit bijzondere type werd in 1939 in dienst genomen. Er werden slechts zes exemplaren gebouwd, genummerd van 12.001 tot 12.006.
De locomotieven werden gebouwd door Cockerill in Seraing, bij Luik, in opdracht van de Belgische spoorwegen. Het ontwerp was van ingenieur Raoul Notesse, die een krachtige stoomlocomotief combineerde met een opvallend gestroomlijnde vormgeving.
In tegenstelling tot de oudere, meer hoekige stoomlocomotieven kreeg de type 12 een gedeeltelijke stroomlijnbeplating. Die gaf de machine haar karakteristieke, afgeronde uiterlijk en moest de luchtweerstand bij hoge snelheden beperken.
Het resultaat was een van de opvallendste Belgische stoomlocomotieven uit de jaren dertig. De zes exemplaren waren bestemd voor snelle, relatief lichte reizigerstreinen.
Gebouwd voor snelheid tussen Brussel en Oostende
De type 12 was in de eerste plaats ontworpen voor de snelle verbinding tussen Brussel en Oostende. Deze lijn was belangrijk voor reizigers die naar de kust trokken en voor de aansluiting op de pakketboten naar Groot-Brittannië.
De locomotief beschikte over grote drijfwielen met een diameter van ongeveer 2,10 meter. In combinatie met haar krachtige stoommachine maakte dat hoge snelheden mogelijk.
De toegelaten maximumsnelheid bedroeg 140 km/u. Tijdens een bijzondere rit op 12 juni 1939 bereikte locomotief 12.002 zelfs een snelheid van ongeveer 165 km/u. Ze trok daarbij een trein van circa 200 ton tussen Brussel en Oostende.
Deze uitzonderlijke prestatie leverde de Belgische spoorwegen de zogenaamde Blauwe Wimpel op, een onderscheiding die verbonden was aan snelheidsrecords van reizigerstreinen op reguliere trajecten.
Het is een opmerkelijk detail: nog vóór de Tweede Wereldoorlog uitbrak, behoorde België met deze locomotieven tot de landen die het potentieel van snelle stoomtractie volop benutten.
De Tweede Wereldoorlog en de jaren van wederopbouw
De type 12 was nog maar pas in dienst toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. De oorlog verstoorde de normale spoorwegactiviteiten en had ook gevolgen voor de inzet van de locomotieven.
Tijdens de oorlog werden de machines voor verschillende diensten ingezet. Na de bevrijding moesten de Belgische spoorwegen opnieuw op gang komen. Treinen bleven essentieel voor het vervoer van reizigers en goederen, terwijl het land aan de wederopbouw werkte.
In die naoorlogse jaren bleef de stoomlocomotief een vertrouwd onderdeel van het dagelijkse leven. De spoorwegen vormden een belangrijke verbinding tussen steden en gemeenten, en stations zoals dat van Menen waren plaatsen waar het leven voortdurend in beweging was.
Of de afgebeelde locomotief op deze specifieke foto daadwerkelijk kort na de oorlog door Menen reed, kunnen we zonder aanvullende informatie niet met zekerheid vaststellen. De prentkaart vormt wel een mooie aanleiding om stil te staan bij de rol van de stoomtrein in die periode.
Waarom staat er 12001 op de locomotief?
Een interessant detail op de foto is het nummer op de voorkant van de locomotief. Dat lijkt te lezen als 12001.
Bij de invoering in 1939 werden de zes locomotieven genummerd van 1201 tot 1206. In 1945 werd de nummering aangepast naar 12.001 tot 12.006. De schrijfwijze op oude foto's en prentkaarten is niet altijd even duidelijk, onder meer doordat de punten klein zijn of op de afbeelding nauwelijks zichtbaar zijn.
Het nummer op deze prentkaart past dus bij de herkenning van de locomotief als een machine van het type 12. De datering van de opname blijft voorlopig bij benadering.
Het einde van de Belgische stoomtractie
Hoewel de type 12 technisch bijzonder was, bleef haar loopbaan relatief kort. De locomotieven werden uiteindelijk in 1962 buiten dienst gesteld.
De elektrificatie van belangrijke spoorlijnen en de verdere modernisering van het treinverkeer maakten de stoomtractie geleidelijk minder noodzakelijk. Nieuwe elektrische en dieseltractie nam steeds meer taken over.
Van de zes gebouwde locomotieven bleef één exemplaar bewaard: de 12.004. Deze locomotief is vandaag te bewonderen in Train World, het Belgische spoorwegmuseum in Schaarbeek.
Zo blijft een stukje van dit bijzondere Belgische spoorwegverleden bewaard voor volgende generaties.
Een herinnering aan het station van Menen
Deze oude prentkaart toont meer dan een locomotief die met veel stoom vertrekt. Ze brengt ons terug naar een tijd waarin het spoorwegverkeer een heel andere aanblik had dan vandaag.
Het stationsgebouw, de seininrichting, de reizigers op het perron en de indrukwekkende stoomwolk vormen samen een waardevol historisch beeld. Het herinnert ons aan de mensen die dagelijks met de trein reisden en aan het spoorwegpersoneel dat ervoor zorgde dat alles bleef draaien.
Datering bij benadering: (ca 1945–1955).
Foto 1 – De stoomtrein vertrekt aan het station van Menen ca eind jaren '50