Menen vóór 1881: een stad bepaald door vestingen
In 1881 werd in Menen een grootschalig waterbouwkundig project opgestart dat het uitzicht en de functie van de stad ingrijpend zou veranderen. Met de aanleg van een bassin en een nieuwe schutsluis werd Menen aangepast aan de noden van de 19de-eeuwse industrie en scheepvaart, en liet het definitief zijn verouderde vestingstructuur achter zich. De foto’s in deze reeks vormen een uitzonderlijke en zeldzame visuele documentatie van deze werken.
VESTINGSMURENSTADSCENTRUMDE LEIE EN ER RONDSTADSRAND
Een stad in volle transitie langs de Leie
Tot ver in de 19de eeuw volgde de Leie in Menen een bochtig tracé dat grotendeels was afgestemd op de oude vestinggrachten. Deze waterstructuur was:
slecht regelbaar qua waterpeil,
ongeschikt voor grotere schepen,
en niet langer aangepast aan de snel groeiende handel en nijverheid.
De oudste foto’s tonen deze situatie duidelijk: geen bassin, geen kaaimuren en een Leie die nog sterk het middeleeuwse en militaire stadsbeeld weerspiegelt. Deze beelden dateren zeker van vóór 1881.
Wat zien we:
Een nog ongewijzigde Leie, deels samenlopend met oude vestinggrachten.
De oude draaibrug (omgeving Rijselstraat).
Geen bassin, geen schutsluis, geen kaaimuren.
Historische betekenis:
Dit is het laatste stadium van het “oude Menen”, waar vestingwerken en waterbeheer nog gebaseerd zijn op militaire logica (18de eeuw).
De scheepvaart is beperkt tot kleine vaartuigen.
Historische context: waarom deze werken nodig waren
In de 19de eeuw groeide Menen uit tot een belangrijk industrieel en handelscentrum, vooral door:
de textielnijverheid,
de strategische ligging aan de Leie,
de verbinding tussen Frankrijk (Lys) en het binnenland van België.
De oude Leiearm en de vestinggrachten waren echter:
te bochtig,
te ondiep,
slecht regelbaar qua waterpeil.
Dat maakte moderne scheepvaart onmogelijk en veroorzaakte regelmatig wateroverlast.
Foto 1 van voor 1881 - Oude vestingmuur waar de Leie Menen binnenkwam ong. ter hoogte waar nu Fournier- Cavos is.
Foto 2 van voor 1881 - Dezelfde Oude vestingmuur waar de Leie Menen binnenkwam , maar nu vanaf de andere kant met zicht in de verte op de toemalige rubberfabriek Jackson.
1881: start van een groots infrastructuurproject
In februari 1881 begonnen de werken aan wat toen het “nieuw sas van Menen” werd genoemd. De opdracht werd op 3 juli 1880 toegewezen aan aannemer M. Maertens uit Oostende voor een bedrag van 286.800 frank. De werken zouden ongeveer 20 maanden duren.
Het project omvatte onder meer:
de bouw van een nieuwe schutsluis met puntdeuren,
de aanleg van een bassin,
de bouw van kaaimuren,
het recht trekken van de Leie-oever,
het dempen en omleiden van oude grachten,
het afbreken van oude vestingmuren uit de periode 1830 - 1880 (en ervoor)
de heropbouw van de draaibrug over de Rijselstraat,
en de bouw van infrastructuur voor de sluisdiensten.
Foto’s tijdens de werken: het bassin in wording
Verschillende foto’s tonen het bassin tijdens de aanleg. We zien:
grootschalige grondwerken,
tijdelijke houten loopbruggen,
omleidingen van het water,
en arbeiders die het werk volledig manueel uitvoeren.
Een bijzonder waardevolle foto toont de opbouw van de gemetselde kaaimuren van het bassin. De boogvormige structuren die zichtbaar zijn, maken deel uit van de constructieve versterking van deze kaaimuren. Het gaat hier niet om een brug, maar om een essentieel onderdeel van de waterbouwkundige infrastructuur die het bassin moest afbakenen en verstevigen.
Op het moment van de opname is het bassin nog niet volledig in gebruik: het waterpeil is tijdelijk verlaagd of deels afgeleid om de metselwerken mogelijk te maken. De ruwe omgeving met grondophogingen en werfstructuren toont een stad in volle transitie, vlak vóór de definitieve afwerking. In de achtergrond worden oude vestingen afgebroken.
Foto 3 van tijdens de werken van 1881 - De werken voor de aanleg van de nieuwe bassin zijn in volle uitvoering. Binnenkort zal Menen een binnenhaven hebben en de Leie bevaarbaar voor grotere aken.
Het afgewerkte bassin: een nieuwe economische rol
Na de voltooiing van de werken, rond 1882, kreeg Menen een moderne waterinfrastructuur met:
stabiele waterniveaus,
rechte kaaimuren,
en ruimte voor binnenvaartschepen.
Het bassin werd een belangrijk knooppunt voor:
aanvoer van steenkool,
grondstoffen voor de textielnijverheid,
en handelsverkeer langs de Leie richting Frankrijk.
Foto’s van het afgewerkte bassin tonen aangemeerde schepen en een volledig getransformeerde Leiezone.
Historische betekenis
Deze fotoreeks toont:
de overgang van vestingstad naar industriestad,
de eerste moderne waterbouwkundige ingrepen in Menen,
en een zeldzaam gedocumenteerd infrastructuurproject uit 1881.
Samen vormen ze een uniek erfgoedverhaal over hoe water, industrie en stadsontwikkeling in Menen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
Foto 5 toont het afgewerkte bassin eind jaren 1800. Menen heeft dus vanaf 1882 een echte binnenhaven en het scheepvaartverkeer gaat een stuk vlotter. Wat verderop zien we terug de St-Vedastuskerk.
Foto 4 van tijdens de werken van 1881 - De oude vestingmuur is afgebroken en er wordt hard gewerkt aan de nieuwe kaaimuren van het bassin. Wat verderop zien we de St-Vedastuskerk.
Foto 6 toont nogmaals het afgewerkte bassin met binnenhaven begin jaren 1900. We zien nu de kant waar we links nog steeds het Schippershof herkennen, waar nu ook het Stadsmuseum is. De nog enige stille getuige uit deze tijd.