Het Kasteel Van Menen En De Heren Van Halewijn

De ligging: stad, Leie en kasteel

Cartografisch bewijs: kaart van 1569

Een cruciale bron voor de lokalisatie van het kasteel is de kaart van Menen uit 1569, opgesteld door Jacob van Deventer. Dit is een van de weinige bewaard gebleven kaarten waarop het kasteel van de heren van Halewijn expliciet wordt weergegeven.

Op deze kaart is duidelijk te zien:

• het kasteel als een afzonderlijke, omgrachtte structuur buiten de stadskern,

• gelegen ten zuidoosten van Menen,

• nabij een bochtige Leie-arm,

• en verbonden met het omliggende wegennet, maar los van de stedelijke bebouwing.

Deze cartografische weergave bevestigt niet alleen de historische ligging, maar ook het ruimtelijk concept van het kasteel als een autonome adellijke residentie buiten de stad.

Historische locatie in het huidige stadsbeeld

Op basis van archeologische gegevens, oude kaarten en toponymie kan de ligging van het kasteel vandaag vrij precies worden bepaald. Het kasteel bevond zich ongeveer op de plaats waar zich nu de hoek bevindt van de Grondwetstraat en de Prinses Paolalaan in de Barakken.

Op deze locatie is nog steeds een oude kasteelhoeve aanwezig, een zeldzaam tastbaar overblijfsel dat herinnert aan het vroegere adellijke domein. Deze hoeve maakte oorspronkelijk deel uit van het economische hinterland van het kasteel, waar landbouwactiviteiten en bevoorrading plaatsvonden.

De situering bevestigt het strategische karakter van het kasteel:

• net buiten de historische stadskern van Menen,

• nabij de Leie,

• maar op voldoende afstand om een eigen, gecontroleerde slotgracht en domein te behouden.

Het kasteel van Menen lag buiten de stadskern, op een strategische positie tussen de bebouwde stad en het open rivierlandschap.

AI-gegenereerde interpretatie van het kasteel van de heren van Halewijn

Foto 2 : Extract uit de Kaart van Jacob Deventer uit 1569 is één van de weinige gekende kaarten waar het kasteel te zien is.

Nieuwe archeologische inzichten uit het stadsarchief van Menen verfijnen dit beeld aanzienlijk:

• Bij de rechttrekking van de Leie ten oosten van de Oostkaai werden in 1971 de resten van het kasteel van de heren van Halewijn blootgelegd.

• Het kasteel lag nabij de Leie, maar bezat een eigen slotgracht. Archeologische sporen tonen aan dat water uit de Leie werd gebruikt om deze gracht te vullen, zonder dat sprake was van een open, permanente rivierarm door of rond het kasteel.

• De Leie stroomde vanuit het oosten en maakte ten noorden van het kasteel een bocht naar het westen, waarbij stad en kasteel door de rivier van elkaar gescheiden werden.

Het omliggende landschap bestond uit natte meersen en graslanden, wat zowel defensieve voordelen bood als een gecontroleerde toegang tot het kasteel mogelijk maakte.

Het kasteel: uitzicht en functie

Dankzij archeologisch onderzoek kon het grondplan van het kasteel nauwkeurig worden gereconstrueerd.

• Het kasteel had een rechthoekige plattegrond van ca. 35 × 42 meter.

• Op elke hoek stond een ronde toren.

• De donjon of wachttoren bevond zich op de noordwestelijke hoek en had een diameter van ca. 12,20 meter, met uitzonderlijk dikke muren.

Het geheel was omgeven door een slotgracht en een omwalling, met een duidelijk herkenbaar poortgebouw. Dit maakt duidelijk dat het kasteel behoort tot het type van de gotische waterkastelen: regelmatig van vorm, compact, en defensief sterk uitgebouwd.

Binnen de muren lagen woonvertrekken en functionele ruimtes rond een binnenplaats. Het kasteel combineerde zo residentiële, administratieve en militaire functies.

Foto 4 van tijdens de werken aan de Leie van 1971 werden resten van het kasteel teruggevonden en gedocumenteerd.

De heren van Halewijn

Adellijke macht in Menen

De adellijke familie van Halewijn behoort tot de oude Vlaamse adel, met wortels die teruggaan tot minstens de 13de eeuw.

• Leden van de familie, waaronder Johan en Rogier van Halewijn, waren ridders in dienst van de graaf van Vlaanderen.

• Het kasteel van Menen fungeerde als heerlijk centrum, van waaruit zij hun bestuurlijke, juridische en economische macht uitoefenden.

Op basis van archeologische vondsten kan de belangrijkste bouw- en bewoningsfase van het kasteel worden geplaatst in de 14de eeuw, tijdens de periode van Roland en Wouter van Halewijn.

Het begin van het einde: militaire evoluties

Vanaf de 16de eeuw veranderde de oorlogsvoering ingrijpend:

• vuurwapens en artillerie maakten middeleeuwse kastelen kwetsbaar;

• steden werden omgevormd tot moderne vestingen met bastions.

In dit nieuwe militaire landschap verloor het kasteel van Menen zijn nut. Het lag bovendien in de weg van nieuwe verdedigingslinies rond de stad.

Foto 3 van tijdens de werken aan de Leie van 1971 werden resten van het kasteel teruggevonden en gedocumenteerd.

Afbraak en verdwijning

Archeologische vondsten, waaronder grijs reducerend gebakken aardewerk, tonen aan dat het kasteel intensief bewoond bleef tussen ca. 1450 en 1580.

Het kasteel kende meerdere gewelddadige episodes:

• In 1488 werd het complex zwaar beschadigd tijdens militaire onlusten.

• In 1579, bij de inname van Menen door de Schotten, volgde een nieuwe verwoesting.

Na deze gebeurtenissen verloor het kasteel definitief zijn functie. De resten raakten geleidelijk gesloopt of bedolven, totdat zij pas in de 20ste eeuw opnieuw aan het licht kwamen.

Tijdslijn

• 13de eeuw – Opkomst van de familie van Halewijn binnen de Vlaamse adel

• 14de eeuw – Bouw en bloeiperiode van het kasteel (Roland en Wouter van Halewijn)

• 1450–1580 – Bewezen bewoningsfase op basis van aardewerkvondsten

• 1488 – Eerste zware verwoesting

• 1579 – Vernieling bij de inname van Menen door de Schotten

• Eind 16de eeuw – Definitieve verlatenheid en afbraak

• 1971 – Archeologische ontdekking bij rechttrekking van de Leie

Noot bij de afbeelding (AI-reconstructie)

De bij dit artikel gebruikte afbeelding is een AI-gegenereerde interpretatie van het kasteel van de heren van Halewijn. Ze toont geen exacte historische weergave, maar een visuele reconstructie van hoe het kasteel er ongeveer zou kunnen hebben uitgezien, gebaseerd op:

• archeologische gegevens (grondplan, torenposities en afmetingen),

• historische bronnen en datering,

• vergelijkbare gotische waterkastelen uit de 14de–16de eeuw,

• en de gekende landschappelijke context van Menen en de Leie.

De afbeelding dient als illustratief hulpmiddel om het verdwenen kasteel beter te kunnen voorstellen, niet als sluitend archeologisch bewijs.

Slotbeschouwing

Dankzij archeologisch onderzoek en archiefmateriaal kan het verdwenen kasteel van de heren van Halewijn vandaag vrij nauwkeurig worden gereconstrueerd. Dankzij de combinatie van historische bronnen, bodemvondsten en plattegronden kunnen we van dit kasteel een goed gedocumenteerde verdwenen adellijke residentie van Menen en Halewijn maken, ondanks het volledige verdwijnen uit het huidige stadsbeeld.